W dniach 5-8 października 2009 r. w Warszawie i Bydgoszczy odbyła się międzynarodowa konferencja "Na tajnym froncie. Walka służb wywiadowczych podczas II wojny światowej". Honorowy patronat objęli nad nią ostatni prezydent II RP Ryszard Kaczorowski i prof. Zbigniew Brzezński. Obrady były okazja do spotkania badaczy historii wywiadu z pięciu państw europejskich oraz Stanów Zjednoczonych.

Konferencję zorganizowały Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz Urząd Miasta Bydgoszczy. Jej uczestnikami były też rodziny polskich kryptologów, którzy złamali niemiecką Enigmę, oraz mjr. Jana Henryka Żychonia, szefa polskiego wywiadu w czasie II wojny światowej. 

Warszawa i Bydgoszcz

Mijający rok jest dla Polski czasem szczególnej rocznicy - 70 lat temu wybuchła II wojna światowa. Wsród wielu uroczystości, z których część na szczeblu centralny organizował lub współorganizował UdSKiOR, nie mogło zabraknąć naukowej refleksji nad mniej znanymi wątkami tej wojny. Należy do niech z pewnością działalność polskiego wywyiadu w czasie wojny i jego ważne w globalnym wymiarze sukcesy.

Warszawa i Bydgoszcz historycznie związane są z problematyką konferencji. W Warszawie - w centrali wywiadu  - już w latach dwudziestych i trzydziestych prowadzono prace zwieńczone złamaniem kodu Enigmy.Bydgoszcz zaś jest nie tylko miejscem urodzenia Mariana Rejewskiego, jednego z trzech krypologów zaangażowanych w rozwikłanie tajemnicy tej niemieckiej maszyny szyfrującej. Miasto to było siedzibą ważnej placówki polskiego wywiadu wojskowego, kierowanej w latach 1930-1939 przez mjr. Żychonia. W Bydgoszczy urodził się też ojciec Maxa H. Newmana , matematyka, jednego z twórców informatyki, dzięki któremu Anglicy złamali m.in. szyfry dalekopisowe.

Wynik pracy komisji

W 2000 r. premierzy: Polski Jerzy Buzek oraz Wielkiej Brytanii Tony Blair powołali Polsko-Brytyjską Komisję Historyczną do Spraw Dokumentacji Działalności Polskiego Wywiadu w II Wojnie Światowej i Jego Współdziałania z Wywiadem Brytyjskim. Rezultaty jej prac opublikowano w dwutomowej obszernej publikacji Polsko-brytyjska współpraca wywiadowcza podczas II wojny światowej, t. I Ustalenia Polsko-brytyjskiej Komisji Historycznej (Warszawa 2004); t. II. Wybór dokumentów (Warszawa 2005).

Impulsem do zorganizowania konferencji była potrzeba rozpowszechnienia wiedzy o sukcesach polskiego wywiadu i jego współpracy ze służbami innych krajów alianckich, także w świetle badań tej komisji.

Prawdziwi bohaterowie wyparci z pamięci przez superagentów PRL

Miejmy nadzieję, że konferencja przyczyni się do upowszechnienia informacji o niezwykłych osiągnięciach Polaków i zaowocuje spóźnionym uznaniem niezwyklej roli polskiego wywiadu w dziele zwycięstwa nad totalitaryzmami w wymiarze międzynarodowym. Do tego przesłania nawiązał otwierający obrady minister Janusz Krupski, kierownik UdSKiOR. Powiedział m.in., że "nam, Polakom, zależy, żeby o nas mówiono prawdę". Do niedawna było to niemożliwe. Nie była zainteresowana sukcesami polskiego wywiadu "władza ludowa". Wykreowała za to na medialnego bohatera - superagenta Hansa Klossa i Rosjanina - Stirlitza. Po odzyskaniu niepodległości obok nich zadomowiły się postacie służb specjalnych PRL.

Tymczasem prawdziwi bohaterowie wciąż czekają na miejsce w świadomości Polaków. Mało kto wie, że prace polskich kryptologów były największym, mającym realny wpływ na wynik wojny, osiągnięciem Polaków. W całej Europie, Afryce, na Atlantyku nie było operacji wojskowej, w której uzyskana dzięki nim wiedza nie odegrała znaczącej roli. Wybrane meldunki Niemców na wszystkich szczeblach dowodzenia znane były aliantom niedługo po tym, jak docierały do odbiorców. Miało to kapital ne znaczenie m.in. w czasie nalotów niemieckich na Anglię, zatopienia niemieckiego pancernika "Bismarck" i powstrzymania marsz. Edwina Rommla w Afryce Północnej.

Wywiad wojenny i współczesny

Chronologicznie zakres konferenncji obejmował okres międzywojenny i II wojnę światową. Dominowały w nim jednak zdecydowanie wątki ostatniego konfliktu i okresu bezpośrednio powojennego. Poza te ramy wykraczał referat dr. Władysława Bułhaka z Instytutu Pamięci Narodowej, który przedstawił - wydane nieudolnie i na użytek propagandowy przez rosyjskie służby wywiadu - dokumenty dotyczące polskiej polityki zagranicznej z lat 1934-1945. Zdemistyfikował znaczenie publikacji, wskazał też wiele jej błędów warszatowych. Nie zabrakło również krótkiej relacji bydgoszczanina, gen. Zbigniewa Nowka, do niedawna szefa Agencji Wywiadu, o osiągnięciach współczesnych służb.

Warszawa

Złamanie Enigmy skróciło wojnę

Nie przypadkiem roboczą część konferencji, po odczytaniu posłania ostatniego prezydenta Rzeczyypospolitej Polskiej na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego, otworzył prof. Jan Mieczysław Ciechanowski. Uczestnik Powstania Warszawskiego, autor książki o nim, był animatorem działań Polsko-Brytyjskiej Komisji Historycznej. Mówił o niezwykłym znaczeniu złamania Enigmy (które to wydarzenie - według m.in. Jana Nowaka-Jeziorańskiego - skróciła wojnę o kilka lat) i jego roli w zwycięstwie aliantów. Wiele miejsca poświęcił także mniej znanym osiągnięciom polskiego wywiadu. Opowiedział o znaczeniu działań dezinformacyjnych Romana Czerniawskiego "Brutusa", stosowanych wobec Niemców przed inwazją aliantów na Francję. Mówił też o polskich siatkach wywiadowczych we Francji, w Niemczech i Afryce Północnej. Profesor przedstawił niezwykłe wyniki pracy wywiadu Armii Krajowej w kraju (m.in. V1 i V2 oraz Peenemuende). Wiele z przekazanych przez niego informacji brzmiało sensacyjnie i niezwykle. Jak ta, że właśnie nasz wywiad był pierwszym, który po wybuchu wojny miał własną siatkę agentów w Niemczech, a jego funkcjonariusze i agenci działali na wszystkich kontynentach. Było to możliwe jednak dzięki angielskiemu finansowaniu. Oceny profesora znalazły pootwierdzenie m.in. w referacie dr Joanny Hanson z brytyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, wcześniej członka Polsko-Brytyjskiej Komisji Historycznej. Prace komisji powinny, jej zdaniem, inicjować dalsze badania nad ujawnionymi przez Anglików źródłami.

Specyfika służb państw alianckich

Wystąpienia zagranicznych historyków wywiadu były wprowadzeniem w specyfikę służb państw alianckich: francuskich, angielskich i amerykańskich. Wśród uczestników konferencji zza oceanu zwraca uwagę obecność naukowców z Międzynarodowego Muzeum Szpiegostwa w Waszyngtonie.

Francuzi: pik dr Frederick Guellton i dr Sebastien Laurent z Bordeeaux przedstawili informacje o wywiadzie francuskim i jego związkach z Polską.

Hiszpan prof. Diego Navarro Bonilla opowiedział, w jaki sposób szkolono szpiegów. Omówił stosowane w czasie II wojny światowej do tego celu podręczniki i informatory. Wystąpienie Portugalczyka dr. Jose Antónia Barreirosa dotyczyło działalności brytyjskiego Zarządu Operacji Specjalnych w Portugalii.

Polskie osiągnięcia przypisane Anglikom

Polemiczny charakter w stosunku do ustaleń części angielskich historyków miało wystąpienie polskiego kryptologa, dr. Marka Grajka, autora książki Enigma: bliżej prawdy (Poznań 2008). Złamanie Enigmy to wielki kapitał intelektualny dla wielu późniejszych działań kryptologów angielskich, biorących udział w projekcie "Ultra", polegającym na przetwarzaniu i wykorzystywaniu pozyskanych informacji. Brytyjczykom przez długi czas niezasłużenie przypisywano także zasługi Polaków. Zdaniem autora, źródłem nieporozumień pozostaje także twórczość Normana Daviesa, daleka od precyzji w ocenie dokonań Polaków w tym zakreesie (zob. jego Europa walczy 1939 - 1945, Kraków 2008, s. 57-59).

Eugenia Maresch z Londynu, zasłużona w promowaniu polskiego dziedzictwa kulturalnego, omówiła angielskie wątki współpracy polskich kryptologów i ich angielskich współpracowników. Uzupełniła je barwnyymi szczegółami biograficznymi.

Znana jest rola kobiet w wywiadzie. Wystarczy przypomnieć zasługi zmarłej niedawno Elżbiety Zawackiej "Zo". Niezwykłe są także perypetie agentki brytyjskiego Zarządu Operacji Specjalnych (SOE) Krystyny Skarbek, wicemiss Polski w 1930 r. Te znane nam tematy sprawiły, że tym bardziej interesująco brzmiały informacje dr Amandy Anne Ohlke z Waszyngtonu, przedstawiające pracę dla francuskiego wywiadu Josefine Baker, tancerki, aktorki i piosenkarki.

Bydgoszcz

Wywiad międzywojenny

Bydgoską część konferencji poświęcono dziejom "międzywojennej szkoły polskiego wywiadu", której to miasto było ważnym elementem, a więc przede wszystkim działalności tamtejszej Ekspozytury nr 3 Oddziału II Sztabu Głównego kierowanej przez mjr. Jana Henryka Żychonia, jednego z najwybitniejszych oficerów wywiadu XX w.

O początkach polskiego wywiadu mówił prof. Arkadiusz Adamczyk z piotrkowskiej filii Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego w Kielcach. Służbę wywiadu stworzył marsz. Józef Piłsudski, który ją skutecznie kontrolował i wykorzystywał, m.in. w 1926 r. Profesor lokuje jej powstanie na październik 1918 r. Istotną rolę w tworzeniu agentury odegrali wówczas płk Józef Rybak i mjr Ignacy Matuszewski.

O szczegółach działalności bydgoskiej ekspozytury polskiego wyywiadu mówił prof. Wojciech Skóra z Akademii Pomorskiej w Słupsku. Kierowana w latach 1930-1939 przez mjr. Żychonia ekspozytura rozwinęła niezwyklą działalność, korzystając z możliwości, jakie stwarzał eksterytorialny korytarz. Przy pomoocy kolejarzy i specjalistów od otwierania kas pozyskiwano tajne materiały przewożone w niemieckich pociągach (akcja ,,Wózek"). Otwierano worki z korespondencją i fotografowano ważne dokumenty. W ten sposób pozyskiwano okresowo ok. 60 proc. materiałów wywiadowczych zdobywanych przez Referat "Zachód" "Dwójki" na kierunku niemieckim.

Szefowi bydgoskiej komórki poświęcony był też referat dr hab. Przemysława Olstowskiego z Polskiej Akadamii Nauk.

Historyczny dowód wielkości

Doktor Jan Stanisław Ciechanowski, wcześniej sekretarz Polsko-Brytyjskiej Komisji Historycznej, a obecnie zastępca kierownika UdSKiOR, na podstawie nieznanych wcześniej amerykańskich materiałów źródłowych przedstawił współpracę wywiadów polskiego i amerykańskieego w czasie wojny, koordynowaną ze strony polskiej przez mjr. Żychonia, w latach wojny szefa Wydziału Wywiadowczego II Oddziału Sztabu Naczelnego Wodza. To właśnie ten wybitny polski oficer podpisał umowę z Amerykanami, w której ramach od października 1941 r. polski wywiad przekazywał meldunki wywiadowcze za ocean. Na prośbę Amerykanów Żychoń podzielił się z nimi swą wiedzą i doświadczeniem, przedstawiając projekt organizacji amerykańskiego wywiadu w Europie i koloniach. Opracowanie powstało między wrześniem a grudniem roku 1941 i w niektórych elementach zostało wykorzystane przez Amerykanów. Major sugerował w nim stworzenie jednej służby wywiadowczej za granicą. Ten odnaleziony dokument, powstały z amerykańskiej inspiracji, jest ważnym przyczynkiem do dziejów polskiego wywiadu.

Biograficzny charakter miał też referat Eugenii Maresch, która przedstawiła postać mjr. Żychonia we wspomnieniach płk. Stefana Mayera, w latach 1930-1939 szefa wywiadu Oddziału II Sztabu Głównego. Długoletni szef ekspozytury bydgoskiej jawi się w nich jako postać z nietuzinkową wyobraźnią, bo taka jest nieodzowna dla oficera wywiadu, oraz ze szczęściem, które go opuściło dopiero pod Monte Cassino.

Zasłużyć na pomnik

Bydgoszcz uczciła pomnikiem Mariana Rejewskiego i tablicą pamiątkową Ekspozyturę nr 3 oraz jej funkcjonariuszy w miejscu, gdzie znajdowała się przed wojną siedziba tej placówki. Kilka razy też organizowano w tym mieście sympozja dotyczące polskiej kryptologii. Podczas konferencji padały głosy, że mjr Żychoń, za skuteczne i nieszablonowe działania w okresie międzywojennym i w czasie wojny oraz bohaterską śmierć w bitwie pod Monte Cassino zasłużył zdecydowanie na pomnik.

Inne spojrzenie na prace wywiadu zaprezentował prof. Marek Kornat z Polskiej Akademii Nauk - jedyny w tym gronie historyk polskiej dyplomacji. Podkreślał, że polski wywiad - ani też żaden inny - nie zdobył informacji o pakcie Ribbentrop-Mołotow i jego konsekwencjach. O zawarciu tego układu alianci dowiedzieli się z innych źródeł, a minister Józef Beck traktował go jako element gry psychologicznej.

Od utrzymującego się przez wiele lat tonu historiografii angielskiej, przypisującej wiele polskich zasług Anglikom, odbiega twórczość brytyjskiego dziennikarza Michaela Smitha z "The Sunday Times". W świetle jego badań to dzięki wysiłkowi Polaków Anglicy złamali szyfry rosyjskie w 1946 r., co pozwoliło obserwować działalność Armii Czerwonej w okresie zimnej wojny.

Nośnikami pamięci w wymiarze społecznym jest literatura i film. Obecny na konferencji syn gen. Nikodema Sulika, reżyser-dokumentalista Bolesław Sulik, zapowiedział bliską już emisję dwu odcinkowego filmu o mjr. Mieczysławie Z. Słowikowskim "Rygorze", organizatorze siatki polskiego wywiadu w Afryce Północnej. W przyszłym roku Agnieszka Holland realizować będzie film o Krystynie Skarbek "Christine: War My Love". Trzeba więc mieć nadzieję, że problematyyka obrad w ten sposób zyska artystyczny kształt i trafi do szerszego kręgu odbiorców.

Konferencji towarzyszyła przygotowana przez UdSKiOR wystawa planszowa "Wkład polskiego wywiadu w zwycięstwo nad Niemcami w II wojnie światowej". Można ją było oglądać w hallu głównym hotelu Novotel Centrum w Warszawie w dniach 5-8 października 2009 r.

Janusz Bazydło
 

 

Wystawa pt. "Wkład polskiego wywiadu w zwycięstwo nad Niemcami w II wojnie światowej >>>

Medale dla rodzin polskich kryptologów

Przy okazji międzynarodowej konferencji "Na tajnym froncie. Walka służb wywiadowczych podczas II wojny światowej", 6 października 2009 r., w warszawskich Łazienkach Królewskich odbyła się uroczystość wręczenia Medali "Pro Memoria" osobom zasłużonym w propagowaniu pamięci o osiągnięciach polskich kryptoologów, w tym rodzinom trzech genialnych polskich matematyków, którzy złamali Enigmę.

---

Z rąk zastępcy kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów, ministra Jana Stanisława Ciechanowskiego, medale otrzymali: płk dr Frederick Guelton z francuskiej Służby Historycznej Obrony, badacz polsko-francuskiego sojuszu, w tym współpracy kryptologianej; Janina Sylwestrzak, córka Mariana Rejewskiego; Hanna Kublicka, córka płk. Gwido Langera, szefa Biura Szyfrów "Dwójki" przed wojną; Maria Aleksandra Bryschak, siostrzenica Henryka Zygalskiego; Gerard Bryschak, mąż Marii Aleksandry Bryschak; Anna Zygalska-Cannon, bratanica Henryka Zygalskiego; Jerzy Palluth, syn Antoniego Pallutha, polskiego inżyniera i kryptologa, który zginął podczas II wojny światowej; Ewa van den Bergen-Makała, popularyzatorka historii wywiadu w Holandii, spokrewniona z Jerzym Różyckim; dr Marek Grajek, kryptolog, autor najlepszej polskiej· książki na temat Enigmy; Jarosław Garbowski, jeden z organizatorów bydgoskiej części konferencji; Waldemar Górny, pracownik Urzędu Miasta Szamotuły, który w 2008 r. organizował sprowadzenie do Ojczyzny szątków ppłk. Maksymiliana Ciężkiego z przedwojennego Biura Szyfrów; Wojciech Ciechanowski z Londynu, powstaniec warszawski, brat profesora Jana Mieczysława Ciechanowskiego; Jerzy Słowikowski, wnuk gen. Mieczysława Z. Słowikowskiego, w czasie wojny szefa Ekspozytury "Afr:" Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza w Algierze.

Małgorzata Łętowska